Các quy định mới được Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành hồi tháng 7 và chính thức có hiệu lực từ ngày 15/9. Bắc Kinh cho biết mục tiêu là chuẩn hóa công tác quản lý xuất nhập cảnh, bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích phát triển quốc gia, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người xuất nhập cảnh.
Tuy nhiên, điểm đáng chú ý trong bộ quy định mới là phạm vi áp dụng liên quan đến an ninh công nghệ và công nghiệp được mở rộng đáng kể.
Theo các quy định mới, công dân Trung Quốc có thể bị hạn chế xuất cảnh nếu bị xác định có liên quan đến những hành vi gây phương hại đến an ninh quốc gia, an ninh công nghiệp hoặc vi phạm các quy định về kiểm soát xuất khẩu công nghệ.
Trong một số trường hợp, lệnh cấm xuất cảnh có thể kéo dài từ 6 tháng đến 3 năm. Các biện pháp này đặc biệt đáng chú ý đối với những người làm việc trong các ngành công nghệ chiến lược, nơi bí mật công nghệ và sở hữu trí tuệ ngày càng được xem là một bộ phận của an ninh quốc gia.
Biên giới trở thành một công cụ bảo vệ công nghệ
Việc đưa các hành vi liên quan đến vi phạm kiểm soát xuất khẩu công nghệ vào phạm vi có thể dẫn tới hạn chế xuất cảnh cho thấy cách tiếp cận của Trung Quốc đang thay đổi.
Trước đây, các biện pháp hạn chế xuất cảnh chủ yếu tập trung vào những người đang chịu điều tra hình sự, có nghĩa vụ pháp lý hoặc thuộc các nhóm đặc biệt như quan chức nhà nước và nhân sự có quyền tiếp cận thông tin nhạy cảm.
Quy định mới mở rộng phạm vi này sang những trường hợp mà hoạt động ra nước ngoài có thể bị xem là gây tổn hại đến an ninh công nghệ và lợi ích công nghiệp của Trung Quốc.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Bắc Kinh đang thúc đẩy mạnh mẽ mục tiêu tự chủ công nghệ, đồng thời phải đối phó với các biện pháp hạn chế xuất khẩu chip tiên tiến, thiết bị sản xuất bán dẫn và công nghệ AI từ Mỹ.
Theo các chuyên gia, quy định mới có thể khiến những kỹ sư, nhà nghiên cứu và nhân sự cấp cao làm việc trong các lĩnh vực nhạy cảm phải thận trọng hơn khi đi ra nước ngoài, đặc biệt nếu họ có khả năng tiếp cận những công nghệ nằm trong diện kiểm soát.
Người nước ngoài cũng chịu các quy định chặt chẽ hơn
Không chỉ công dân Trung Quốc, người nước ngoài cũng nằm trong phạm vi điều chỉnh của quy định mới.
Người nước ngoài có thể bị từ chối nhập cảnh hoặc bị cấm nhập cảnh trong thời gian từ 1 đến 5 năm nếu cung cấp thông tin sai lệch trong hồ sơ xin thị thực hoặc thuộc những trường hợp bị cơ quan chức năng Trung Quốc xác định là không đáp ứng yêu cầu về nhập cảnh.
Các quy định mới đồng thời tăng trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia cung cấp dịch vụ xuất nhập cảnh, đơn vị bảo lãnh và những bên cung cấp thư mời cho người nước ngoài.
Về mặt quản lý, điều này giúp Trung Quốc có thêm công cụ để kiểm soát các hoạt động xuyên biên giới. Nhưng đối với cộng đồng doanh nghiệp quốc tế, đặc biệt là những doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực công nghệ cao, điều này cũng đồng nghĩa với việc cần đánh giá kỹ hơn các rủi ro pháp lý khi cử nhân sự đến Trung Quốc hoặc đưa nhân sự Trung Quốc ra nước ngoài.
Công nghệ trở thành một phần của an ninh biên giới
Động thái của Bắc Kinh cần được nhìn trong một bối cảnh rộng hơn.
Trong những năm gần đây, Trung Quốc ngày càng gắn an ninh quốc gia với an ninh công nghệ, dữ liệu và chuỗi cung ứng chiến lược. Các lĩnh vực như chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, đất hiếm, pin, năng lượng mới và thiết bị công nghệ cao đều ngày càng được đặt trong khuôn khổ bảo vệ lợi ích chiến lược quốc gia.
Đáng chú ý, các quy định mới xuất hiện sau một loạt động thái của Bắc Kinh nhằm kiểm soát việc chuyển giao công nghệ ra nước ngoài.
Trường hợp startup AI Manus là một ví dụ. Sau khi thương vụ Meta mua lại Manus bị Trung Quốc ngăn chặn vì những lo ngại liên quan đến chuyển giao công nghệ, các nhà sáng lập startup này được cho là đã gặp hạn chế trong việc rời Trung Quốc. Những diễn biến như vậy cho thấy việc kiểm soát nhân sự có khả năng nắm giữ công nghệ đang trở thành một phần của chiến lược bảo vệ tài sản công nghệ của Bắc Kinh.
Tác động tới ngành bán dẫn và điện tử
Đối với ngành công nghiệp bán dẫn, quy định mới có thể có tác động đáng kể.
Chuỗi giá trị bán dẫn hiện có tính xuyên biên giới rất cao. Kỹ sư có thể làm việc tại Trung Quốc nhưng hợp tác với nhóm nghiên cứu ở Mỹ, châu Âu, Đài Loan, Hàn Quốc hoặc Nhật Bản; các nhà máy có thể sử dụng thiết bị từ nhiều quốc gia; còn thiết kế chip, sở hữu trí tuệ và sản xuất có thể được phân bổ ở nhiều địa điểm.
Khi việc di chuyển của nhân sự được đặt trong khuôn khổ an ninh công nghệ, con người trở thành một mắt xích cần được kiểm soát tương tự dữ liệu, thiết bị và tài sản trí tuệ.
Đây có thể là yếu tố làm gia tăng chi phí tuân thủ đối với các doanh nghiệp đa quốc gia, đặc biệt những công ty có hoạt động nghiên cứu và phát triển, sản xuất hoặc liên doanh trong các lĩnh vực công nghệ nhạy cảm tại Trung Quốc.
Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng doanh nghiệp nước ngoài có thể phải đánh giá kỹ hơn nguy cơ nhân sự bị hạn chế xuất cảnh khi có tranh chấp thương mại, điều tra pháp lý hoặc vấn đề liên quan đến an ninh công nghệ.
Trung Quốc không đóng cửa biên giới
Dù quy định mới mở rộng quyền hạn của cơ quan chức năng, các nguồn tin cho rằng điều này không đồng nghĩa Trung Quốc áp dụng hạn chế đại trà đối với việc đi lại của người dân và doanh nghiệp nước ngoài.
Các nhà điều hành tour và du khách nước ngoài được CNA dẫn lời cho biết các quy định mới về cơ bản hệ thống hóa nhiều biện pháp quản lý vốn đã tồn tại, trong khi hoạt động du lịch và đi lại thông thường chưa ghi nhận sự gián đoạn đáng kể. Tuy nhiên, các nhà phân tích lưu ý rằng luật mới cho phép cơ quan chức năng can thiệp mạnh hơn vào những trường hợp được xem là nhạy cảm.
Điểm quan trọng vì vậy không nằm ở việc Trung Quốc “đóng cửa” hay hạn chế tất cả hoạt động xuất nhập cảnh, mà ở việc mở rộng cơ sở pháp lý để nhà chức trách can thiệp vào những hoạt động xuyên biên giới có liên quan đến lợi ích chiến lược của đất nước.
Tín hiệu mới đối với doanh nghiệp Việt Nam
Đối với doanh nghiệp Việt Nam có hoạt động thương mại, đầu tư hoặc hợp tác công nghệ với Trung Quốc, những thay đổi này là vấn đề cần được theo dõi.
Đặc biệt, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực điện tử, bán dẫn, AI, thiết bị công nghiệp, pin, vật liệu mới và công nghệ cao cần lưu ý rằng hoạt động đi lại của chuyên gia, kỹ sư và nhân sự kỹ thuật ngày càng có thể gắn với các yêu cầu về kiểm soát công nghệ và an ninh quốc gia.
Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tăng cường quản trị nhân sự xuyên biên giới, kiểm soát dữ liệu và sở hữu trí tuệ, xác định rõ phạm vi công nghệ được phép chia sẻ cũng như rà soát các nghĩa vụ pháp lý khi đưa chuyên gia, kỹ sư hoặc đối tác sang Trung Quốc.
Ở tầm rộng hơn, quy định mới của Trung Quốc cho thấy ranh giới giữa chính sách nhập cư, kiểm soát thương mại và chính sách công nghệ đang ngày càng mờ đi.
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, kiểm soát chip và thiết bị không còn là công cụ duy nhất. Kiểm soát dữ liệu, vốn, sở hữu trí tuệ và thậm chí cả sự dịch chuyển của những nhân sự có khả năng tiếp cận công nghệ chiến lược cũng đang trở thành một phần của cuộc cạnh tranh.
Đối với chuỗi cung ứng điện tử – bán dẫn toàn cầu, đây là xu hướng có thể thúc đẩy các doanh nghiệp tiếp tục đa dạng hóa địa điểm sản xuất, nghiên cứu và phát triển, đồng thời xây dựng những mạng lưới cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn trước các rủi ro địa chính trị và pháp lý.