Trong nhiều năm, cuộc chiến chống rác thải nhựa tại Việt Nam vẫn chủ yếu diễn ra ở hai đầu chiến tuyến: phía các nhà hoạch định chính sách và một số sáng kiến truyền thông cộng đồng. Nhưng trong bối cảnh ô nhiễm nhựa ngày càng nghiêm trọng và các công cụ truyền thống không còn đủ sức nặng, lời kêu gọi mới từ Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) đặt ra một yêu cầu rõ ràng: Việt Nam cần kích hoạt một hệ sinh thái đổi mới toàn diện, với sự tham gia của mọi tầng lớp – từ startup công nghệ đến doanh nghiệp lớn, từ viện nghiên cứu đến cộng đồng địa phương.
Phát biểu tại Chương trình Đổi mới sáng tạo về nhựa năm 2025, bà Ramla Khalidi – Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam – không chỉ nhấn mạnh tầm quan trọng của công nghệ, mà chỉ ra thách thức lớn hơn: Việt Nam cần vượt khỏi giới hạn kỹ thuật và vật liệu để tái cấu trúc cả hệ sinh thái đổi mới, bao gồm tài chính, kết nối công – tư và những mô hình vận hành sáng tạo hơn. Cần có những cơ chế để không chỉ tạo ra công nghệ, mà còn tạo ra đường đi để công nghệ đến được với thị trường, đời sống và hành vi người tiêu dùng.
Những con số mà Ngân hàng Thế giới đưa ra rất rõ ràng: Việt Nam đang để thất thoát khoảng 3 tỷ USD mỗi năm do không tái chế lượng nhựa thải ra môi trường. Trong khi đó, chỉ riêng năm 2024, thị trường đổi mới sáng tạo đã thu hút tới 2,3 tỷ USD vốn đầu tư – nhưng phần lớn vẫn tập trung vào các lĩnh vực kỹ thuật số, fintech, logistics... chứ chưa “chảy” vào những sáng kiến môi trường như xử lý nhựa. Có một khoảng trống giữa tiềm lực đổi mới sáng tạo và bài toán môi trường chưa được kết nối.
Thứ nhất, các chính sách hiện hành về kinh tế tuần hoàn, phân loại rác tại nguồn và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) dù đã được ban hành, nhưng vẫn ở dạng định hướng, thiếu cơ chế thực thi mạnh và đồng bộ. Hệ thống thu gom rác phân loại vẫn lạc hậu, và tư duy “nhựa là rác” chưa được thay bằng tư duy “nhựa là tài nguyên”.
Thứ hai, sáng tạo về nhựa vẫn bị xem là lĩnh vực ngách, chưa được coi là động lực tăng trưởng, và do đó thiếu sự quan tâm thực sự từ nhà đầu tư cũng như hệ thống hỗ trợ khởi nghiệp. Cuộc thi Đổi mới sáng tạo về nhựa năm 2025 dù đã thu hút hơn 100 ý tưởng, nhưng mức hỗ trợ tối đa chỉ dừng ở 30.000 USD – một con số khiêm tốn nếu so với quy mô đầu tư cần thiết để tạo ra chuỗi cung ứng tuần hoàn.
Thứ ba, cần một sự chuyển dịch về tư duy chính sách: từ giải quyết hậu quả của nhựa sang đầu tư có chiến lược vào những công nghệ, mô hình kinh doanh mới ngay từ đầu chuỗi giá trị – như thiết kế bao bì phân hủy sinh học, chuỗi phân phối không bao bì, công nghệ phân loại AI, hay logistics tái sử dụng.
Cuối cùng, như Thứ trưởng Lê Công Thành thừa nhận, động lực hiện tại chưa đủ mạnh để thúc đẩy chuyển đổi. Những sáng kiến lẻ tẻ, nếu không có bệ đỡ từ hệ thống tài chính, pháp lý và thị trường, sẽ mãi là hạt giống nằm trong ươm mầm, không bao giờ đủ sức vươn ra nền kinh tế thực.
Giảm nhựa không chỉ là nhiệm vụ môi trường, mà phải được xem là một phần trong chiến lược đổi mới mô hình phát triển. Bài toán không nằm ở chỗ có bao nhiêu công nghệ mới, mà là Việt Nam có tạo được một “sân chơi công bằng” để những giải pháp ấy được thử nghiệm, mở rộng và thấm sâu vào cuộc sống hay không.
Việt Nam không thiếu ý tưởng. Điều còn thiếu, là một hệ sinh thái đủ mạnh để đưa những ý tưởng ấy thành sức mạnh thực sự.