Trọng tâm của cuộc tranh luận không chỉ là lợi ích của công nghệ, mà còn là cách bảo đảm học sinh phát triển khả năng đọc hiểu, tư duy độc lập và năng lực tự học.
Sách giáo khoa điện tử và các công cụ AI mở ra nhiều cơ hội đổi mới phương pháp giảng dạy. Học sinh có thể tiếp cận tài liệu phong phú, tìm kiếm thông tin nhanh chóng và nhận hỗ trợ học tập phù hợp với nhu cầu cá nhân. Giáo viên cũng có thêm công cụ để thiết kế bài giảng, xây dựng bài tập và theo dõi tiến độ học tập.
Tuy nhiên, việc đưa công nghệ vào lớp học không đồng nghĩa với việc chất lượng giáo dục tự động được cải thiện. Nếu học sinh quá phụ thuộc vào thiết bị số, khả năng tập trung khi đọc văn bản dài, ghi nhớ kiến thức và kiên trì giải quyết vấn đề có thể bị ảnh hưởng. Tương tự, nếu sử dụng AI để tạo câu trả lời thay vì tự suy nghĩ, người học có nguy cơ hoàn thành bài tập mà chưa thực sự hiểu nội dung.
Sách in vẫn có vai trò trong quá trình hình thành tư duy
Sách giáo khoa in có những ưu điểm riêng trong hoạt động học tập. Người đọc có thể quan sát bố cục tổng thể, ghi chú trực tiếp, lật lại các trang trước và duy trì quá trình đọc mà không bị thông báo hoặc những ứng dụng khác làm gián đoạn.
Trong khi đó, thiết bị số có thể tích hợp nhiều chức năng hữu ích nhưng cũng tạo ra nguy cơ phân tán sự chú ý. Hiệu quả của mỗi phương thức phụ thuộc vào độ tuổi, môn học, cách thiết kế tài liệu và môi trường sử dụng. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là lựa chọn sách in hay sách điện tử, mà là xác định phương tiện nào phù hợp với từng mục tiêu học tập.
AI cần hỗ trợ tư duy, không thay thế tư duy
Đối với AI tạo sinh, thách thức lớn hơn nằm ở khả năng tạo ra câu trả lời nhanh chóng, trôi chảy nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Học sinh có thể sử dụng AI để giải thích khái niệm khó, tìm gợi ý hoặc luyện tập, song cũng có thể sao chép nội dung mà không kiểm chứng nguồn thông tin.
Do đó, giáo dục cần giúp học sinh biết đặt câu hỏi, đánh giá độ tin cậy của câu trả lời và phân biệt giữa việc sử dụng công cụ để hỗ trợ học tập với việc giao toàn bộ quá trình tư duy cho máy móc. Giáo viên vẫn giữ vai trò thiết yếu trong việc hướng dẫn, phản hồi và đánh giá năng lực thực chất của người học.
Cần chính sách sử dụng công nghệ phù hợp với từng lứa tuổi
Thay vì xem số hóa là mục tiêu tự thân, các cơ quan quản lý giáo dục cần đánh giá hiệu quả của công nghệ dựa trên kết quả học tập, sức khỏe, khả năng tập trung và sự phát triển lâu dài của học sinh. Những giới hạn đối với thiết bị số hoặc AI có thể cần thiết trong một số giờ học, đặc biệt khi mục tiêu là rèn luyện kỹ năng đọc, viết, tính toán và tư duy độc lập.
Tuy nhiên, một lệnh cấm toàn diện cũng có thể khiến học sinh thiếu cơ hội phát triển năng lực số và kỹ năng sử dụng AI có trách nhiệm. Cách tiếp cận phù hợp hơn có thể là xác định rõ thời điểm được sử dụng công nghệ, loại nhiệm vụ được phép dùng AI và yêu cầu học sinh minh bạch về mức độ hỗ trợ của công cụ.
Trong thời đại AI, mục tiêu của giáo dục không nên là đưa càng nhiều công nghệ vào lớp học càng tốt, cũng không phải loại bỏ công nghệ bằng mọi giá. Điều quan trọng là bảo đảm công nghệ phục vụ quá trình học tập, thay vì làm suy yếu những năng lực nền tảng mà nhà trường có trách nhiệm hình thành.
Cuộc tranh luận về sách giáo khoa số và AI vì thế đặt ra một câu hỏi rộng hơn cho các hệ thống giáo dục: làm thế nào để tận dụng tiến bộ công nghệ mà vẫn giữ được vai trò trung tâm của việc đọc, suy nghĩ, trao đổi và tự khám phá tri thức.