Ngành công nghiệp linh kiện điện tử Nhật Bản — từng giữ vị thế thống trị toàn cầu trong nhiều thập kỷ — đang đối mặt áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ các doanh nghiệp Trung Quốc và Đài Loan, trong bối cảnh chuỗi cung ứng công nghệ thế giới bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh dưới tác động của AI, xe điện và chuyển đổi số.
Theo Nikkei Asia, các nhà sản xuất linh kiện điện tử đến từ Trung Quốc và Đài Loan đang từng bước mở rộng thị phần trên thị trường toàn cầu, cạnh tranh trực tiếp với nhiều tập đoàn Nhật Bản trong các lĩnh vực như linh kiện thụ động, cảm biến, mô-đun điện tử, vật liệu bán dẫn và các thành phần phục vụ thiết bị điện tử thế hệ mới.
Trong nhiều năm, Nhật Bản được xem là “cường quốc linh kiện” của ngành điện tử toàn cầu. Các doanh nghiệp như Murata Manufacturing, TDK, Rohm, Kyocera, Taiyo Yuden, Nidec hay Alps Alpine từng nắm giữ vị trí dẫn đầu ở nhiều phân khúc công nghệ cốt lõi, từ tụ điện đa lớp MLCC, cảm biến, động cơ điện chính xác cho tới vật liệu điện tử và linh kiện bán dẫn.
Tuy nhiên, cục diện thị trường hiện đang thay đổi nhanh chóng.
Sự trỗi dậy của các doanh nghiệp Trung Quốc và Đài Loan không chỉ dựa trên lợi thế chi phí sản xuất, mà còn đến từ khả năng đầu tư quy mô lớn, tốc độ thương mại hóa nhanh và sự hỗ trợ mạnh từ các chính sách công nghiệp quốc gia.
Đặc biệt, Trung Quốc đang thúc đẩy chiến lược nội địa hóa sâu rộng trong toàn bộ chuỗi cung ứng điện tử và bán dẫn nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung nước ngoài. Theo các nguồn tin được Nikkei dẫn lại, Bắc Kinh hiện đặt mục tiêu nâng mạnh tỷ lệ sử dụng linh kiện và vật liệu bán dẫn nội địa trong các ngành công nghệ chiến lược.
Trong khi đó, các doanh nghiệp Đài Loan đang tận dụng làn sóng AI toàn cầu để mở rộng ảnh hưởng trong chuỗi cung ứng điện tử công nghệ cao.
Nếu trước đây Đài Loan chủ yếu nổi tiếng với năng lực sản xuất chip thông qua TSMC, thì hiện nay các doanh nghiệp nước này đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực linh kiện điện tử, máy chủ AI, hệ thống mạng tốc độ cao, đóng gói bán dẫn và hạ tầng trung tâm dữ liệu.
Các cuộc phân tích chuỗi cung ứng gần đây cho thấy tỷ trọng linh kiện do doanh nghiệp Đài Loan cung cấp trong nhiều thiết bị điện tử cao cấp đang tăng nhanh, phản ánh xu hướng dịch chuyển năng lực công nghệ sang hệ sinh thái sản xuất của hòn đảo này.
Giới chuyên gia nhận định AI đang trở thành yếu tố làm thay đổi cán cân cạnh tranh trong ngành linh kiện điện tử toàn cầu.
Khác với thời kỳ smartphone, cuộc cách mạng AI hiện nay đòi hỏi số lượng linh kiện lớn hơn rất nhiều, từ chip nhớ HBM, tụ điện công nghệ cao, cảm biến hình ảnh, hệ thống kết nối quang học, bo mạch chủ AI cho tới các vật liệu đóng gói bán dẫn tiên tiến.
Điều này mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp mới nổi nếu có khả năng mở rộng sản xuất nhanh và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng AI.
Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản đang phải đối mặt với bài toán quy mô sản xuất, chi phí lao động cao và áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ các đối thủ châu Á.
Reuters cho biết ngay cả trong lĩnh vực bán dẫn công suất — một thế mạnh truyền thống của Nhật Bản — các doanh nghiệp nước này cũng đang phải tính tới các phương án tái cấu trúc và hợp nhất để đối phó với sự cạnh tranh từ Trung Quốc.
Bên cạnh áp lực thị phần, các doanh nghiệp Nhật còn chịu tác động từ những biến động địa chính trị trong khu vực.
Khảo sát của Reuters cho thấy hơn hai phần ba doanh nghiệp Nhật Bản lo ngại căng thẳng với Trung Quốc sẽ ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động kinh doanh, đặc biệt trong các ngành điện tử, công nghệ và sản xuất công nghiệp.
Trong bối cảnh đó, nhiều tập đoàn Nhật Bản đang đẩy mạnh đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm dần sự phụ thuộc vào Trung Quốc và mở rộng sản xuất sang các quốc gia khác tại châu Á. Các doanh nghiệp như TDK, Murata hay Tamura đã bắt đầu điều chỉnh chiến lược sản xuất nhằm thích ứng với môi trường cạnh tranh và địa chính trị mới.
Dù vậy, Nhật Bản vẫn duy trì nhiều lợi thế quan trọng trong các lĩnh vực công nghệ nền tảng.
Các doanh nghiệp Nhật hiện vẫn giữ vai trò gần như không thể thay thế trong nhiều phân khúc vật liệu bán dẫn, hóa chất điện tử và linh kiện công nghệ cao. Một ví dụ điển hình là thị trường vật liệu quang khắc EUV, nơi các công ty Nhật tiếp tục nắm giữ vị trí thống trị toàn cầu trong chuỗi cung ứng chip tiên tiến.
Giới phân tích cho rằng cuộc cạnh tranh hiện nay không đơn thuần là sự suy giảm của ngành điện tử Nhật Bản, mà phản ánh quá trình tái phân bổ quyền lực công nghệ trong toàn bộ khu vực châu Á.
Nếu Trung Quốc đang nổi lên như trung tâm sản xuất quy mô lớn, Đài Loan giữ vai trò hạt nhân của hệ sinh thái bán dẫn và AI, thì Nhật Bản vẫn là quốc gia nắm giữ nhiều công nghệ vật liệu, thiết bị và linh kiện cốt lõi có giá trị gia tăng cao.
Trong kỷ nguyên AI, cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp linh kiện điện tử châu Á sẽ không chỉ được quyết định bởi chi phí sản xuất, mà còn bởi khả năng làm chủ công nghệ vật liệu, đóng gói tiên tiến, AI infrastructure và năng lực tham gia vào các chuỗi giá trị công nghệ chiến lược toàn cầu.
Và chính sự trỗi dậy mạnh mẽ của các doanh nghiệp Trung Quốc và Đài Loan đang buộc ngành điện tử Nhật Bản phải bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng nhất trong nhiều thập kỷ qua.